Diş Kontrolü Ne Sıklıkla Yapılmalı?

“Altı ayda bir diş hekimine gidin.” Bu cümle o kadar yerleşmiştir ki, çoğu kişi kaynağını hiç sorgulamaz. Randevu defterleri buna göre düzenlenir, hatırlatmalar buna göre gönderilir. Peki bu aralık nereden geliyor ve bugünkü bilimsel kanıt ne söylüyor?

“Yılda iki kez” nereden geliyor?

Altı aylık kontrol aralığı, belirli bir araştırmanın sonucu olarak ortaya çıkmış bir kural değildir. Yirminci yüzyılın ortalarında yerleşmiş; hatırlaması kolay, uygulaması pratik bir alışkanlıktır. Zamanla hem hekimler hem hastalar için varsayılan hâline gelmiştir.

Bir uygulamanın alışkanlıktan doğmuş olması onu tek başına yanlış yapmaz. Ancak “herkes için altı ay” yaklaşımının, “kişinin riskine göre belirlenen aralık” ile karşılaştırıldığında gerçekten fark yaratıp yaratmadığı uzun süre test edilmemişti. Artık bu karşılaştırmayı doğrudan yapan çalışmalar var.

Kanıt ne diyor?

Cochrane iş birliğinin 2020 yılında yayımladığı sistematik derleme, birinci basamak diş hekimliğinde kontrol aralıklarını inceledi. Erişkinlerde, dört yıllık takip sonunda sabit altı aylık aralık ile kişinin riskine göre belirlenen aralık arasında çürük yüzey sayısı, diş eti kanaması ve ağız sağlığıyla ilişkili yaşam kalitesi bakımından anlamlı bir fark bulunamadı. Derleme bu sonucu yüksek kanıt düzeyiyle bildirdi.

Aynı derleme, yirmi dört aylık aralık ile altı aylık ve risk temelli aralıkları da karşılaştırdı; bu üçü arasında da belirgin bir fark ortaya çıkmadı.

Derlemenin dayandığı başlıca çalışma, Birleşik Krallık’ta yürütülen INTERVAL adlı üç kollu randomize kontrollü araştırmadır. Çalışmaya 2.372 erişkin katıldı ve katılımcılar dört yıl boyunca izlendi. Kollardan biri altı ayda bir kontrol, biri yirmi dört ayda bir kontrol, biri de hekimin belirlediği risk temelli aralıkla takip edildi. Sonuç, derlemeye yansıyan tabloyla aynıydı.

Yani “yılda iki kez”, kanıta dayalı bir kural değil; yerleşmiş bir alışkanlıktır.

Kılavuzlar ne öneriyor?

Kanıt bu yönde olunca, kılavuzlar da sabit sayıdan uzaklaştı. Birleşik Krallık’ta NICE’ın diş hekimliği kontrol aralığı kılavuzu, erişkinlerde üç ile yirmi dört ay arasında değişebilen, kişinin çürük ve diş eti hastalığı riskine göre belirlenmiş aralıkları öneriyor. On sekiz yaş altında ise önerilen aralık üç ile on iki ay arasında.

Bu, “daha seyrek gidin” demek değildir. Kimi kişi için doğru aralık on iki ay, kimi için üç aydır. Aradaki fark, kişinin ağzındaki gerçek riskten kaynaklanır.

Aralığı ne belirler?

Kontrol sıklığını kişiselleştiren başlıca etkenler şunlardır:

• Çürük geçmişi. Son yıllarda yeni çürük gelişip gelişmediği, en güçlü belirleyicilerden biridir.

• Diş eti sağlığı. Devam eden bir diş eti iltihabı ya da kemik kaybı varsa aralık kısalır.

• Mevcut restorasyonlar. Çok sayıda dolgu, kaplama, köprü veya implant bulunan bir ağızda izlenecek yüzey sayısı fazladır.

• Ağız bakımı alışkanlıkları ve beslenme düzeni, özellikle gün içinde şekerli gıdaya maruz kalma sıklığı.

• Sigara kullanımı.

• Ağız kuruluğu. Bazı ilaçların yan etkisi olarak ya da başka nedenlerle tükürük azaldığında çürük riski belirgin biçimde artar.

• Genel sağlık durumu ve kullanılan ilaçlar.

• Kanal tedavisi görmüş dişlerin varlığı. Bu dişlerde çürük daha sessiz ilerleyebildiği için düzenli röntgen takibi önem taşır.

Bu etkenler zaman içinde değişir. Bu nedenle uygun aralık bir kez belirlenip sabitlenmez; her kontrolde yeniden değerlendirilir.

Çocuklarda tablo farklı

Cochrane derlemesinin en açık sınırlarından biri şudur: çocuk ve ergenler için kanıt belirsizdir. Bu yaş grubunda kontrol aralıklarını karşılaştıran yeterli sayıda ve nitelikte çalışma bulunmuyor.

Belirsizlik, temkinli davranmayı gerektirir. Süt dişlerinin minesi daimî dişlere göre daha incedir ve çürük daha hızlı ilerler; ayrıca çenede diş dizilimi ve sürme sırası izlenmesi gereken bir süreçtir. Bu nedenle çocuklarda kontroller genellikle daha sık planlanır.

Bu bulgu neyi söylemiyor?

Burada yanlış anlaşılmaya en açık nokta budur; açıkça belirtmek gerekir.

Kanıt, kontrole gitmeye gerek olmadığını söylemiyor. Karşılaştırılan şey “kontrol” ile “kontrolsüzlük” değil, iki farklı kontrol aralığıdır. Çalışmaların her kolundaki katılımcılar düzenli olarak diş hekimine gitmiştir.

Söylenen şu: herkes için geçerli tek bir sayı yoktur. Kimi kişi altı aydan seyrek görülebilir, kimi kişi daha sık görülmelidir; bunu belirleyen şey takvim değil, o kişinin ağzındaki durumdur.

Ayrıca kontrol randevusu yalnızca çürük aramaktan ibaret değildir. Diş eti dokularının değerlendirilmesi, ağız içi yumuşak dokuların gözden geçirilmesi, mevcut dolgu ve kaplamaların kenar uyumunun kontrolü ve gerektiğinde röntgen takibi aynı randevunun parçasıdır.

Özetle

“Yılda iki kez” bir gelenektir, bir kural değil. Güncel yaklaşım, kontrol aralığının kişinin çürük ve diş eti hastalığı riskine göre belirlenmesidir; erişkinlerde bu aralık üç ile yirmi dört ay arasında değişebilir. Sizin için uygun aralığı, ağzınızdaki mevcut duruma bakarak diş hekiminiz belirler.

Kaynaklar

Fee PA, Riley P, Worthington HV, Clarkson JE, Boyers D, Beirne PV. Recall intervals for oral health in primary care patients. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2020;10:CD004346.

Clarkson JE, Pitts NB, Goulao B, ve ark. Risk-based, 6-monthly and 24-monthly dental check-ups for adults: the INTERVAL three-arm RCT. Health Technology Assessment. 2020;24(60):1-138.

National Institute for Health and Care Excellence. Dental checks: intervals between oral health reviews. NICE Clinical Guideline CG19.

Her cerrahi veya girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. İşlem öncesinde hekiminizden detaylı görüş almanız önerilir.

Prof. Dr. Hasan Oruçoğlu — Diş Hekimi, Endodonti Uzmanı